भारतीय राज्यघटनेतील मूलभूत अधिकार animation मधून समजावून सांग."
By Know.it संपादकीय टीमPublished 2 मिनिटांत वाचामराठी
आवाज + ॲनिमेशनसह, मोफत — साइन-इनची गरज नाही.
झटपट उत्तर
तुमच्या हातात एक कागद आहे — त्यावर लिहिलंय की सरकार तुम्हाला काहीही करू शकत नाही. तो कागद म्हणजेच भारतीय राज्यघटनेतील मूलभूत अधिकार. हा कागद फक्त कागद नाही — हा तुमचा संवैधानिक ढाल आहे. सरकारला तो मोडता येत नाही. पण आधी एक गोष्ट स्पष्ट करू.
एका ओळीततुमच्या हातात एक कागद आहे — त्यावर लिहिलंय की सरकार तुम्हाला काहीही करू शकत नाही.
मूलभूत अधिकार
अनेकांना वाटतं की मूलभूत अधिकार म्हणजे सर्व अधिकार. पण तसं नाही — हे फक्त सहा विशिष्ट अधिकार आहेत.
- तुमचे ६ संवैधानिक ढाल
६ मूलभूत अधिकार
हे सहा अधिकार संविधानाच्या भाग ३ मध्ये आहेत — अनुच्छेद १२ ते ३५ पर्यंत.
पहिला — समानतेचा अधिकार. कायद्यासमोर सर्व समान. जात, धर्म, लिंग यावरून भेदभाव नाही.
दुसरा — स्वातंत्र्याचा अधिकार. बोलण्याचे, फिरण्याचे, व्यवसायाचे स्वातंत्र्य. पण हे निरपेक्ष नाही — वाजवी मर्यादा आहेत.
- समानतेचा अधिकार (१४-१८)
- स्वातंत्र्याचा अधिकार (१९-२२)
- शोषणाविरुद्ध अधिकार (२३-२४)
- धर्मस्वातंत्र्याचा अधिकार (२५-२८)
शोषणाविरुद्ध — बेगारी बंद
तिसरा — शोषणाविरुद्ध अधिकार. बेगारी, बालमजुरी, मानवी विक्री — हे सर्व बेकायदेशीर.
चौथा — धर्मस्वातंत्र्याचा अधिकार. कोणताही धर्म पाळण्याचे, प्रचार करण्याचे स्वातंत्र्य. पण धर्मांतराचा दबाव नाही.
पाचवा — सांस्कृतिक व शैक्षणिक अधिकार. अल्पसंख्याकांना आपली भाषा, संस्कृती जपण्याचा अधिकार.
अनुच्छेद ३२ — अधिकारांचा रक्षक
आणि सहावा — सर्वात महत्त्वाचा. संवैधानिक उपायांचा अधिकार. हा अधिकार इतर सर्वांचा रक्षक आहे.
तुमचा अधिकार मोडला गेला तर? थेट सर्वोच्च न्यायालयात जा. डॉ. आंबेडकरांनी याला 'संविधानाचे हृदय' म्हटले.
पण एक महत्त्वाची मर्यादा. हे अधिकार निरपेक्ष नाहीत. युद्धकाळात किंवा आणीबाणीत काही अधिकार निलंबित होऊ शकतात.
- सामान्य काळ
Mnemonic: ससशसस
लक्षात ठेवण्यासाठी एक सोपी युक्ती. 'ससशसस' — समानता, स्वातंत्र्य, शोषण, धर्म, सांस्कृतिक, संवैधानिक.
आता परीक्षेसाठी झटपट आठवण. सहा अधिकार, भाग ३, अनुच्छेद १२-३५, अनुच्छेद ३२ हे हृदय, आणि आणीबाणीत निलंबन.
हेच तुमचे संवैधानिक ढाल — सहा अधिकार जे तुम्हाला सुरक्षित ठेवतात.
- ६ अधिकार — भाग ३
- अनुच्छेद १२-३५
- ३२ = संविधानाचे हृदय
- आणीबाणीत निलंबन
महत्त्वाचे मुद्दे
- अनेकांना वाटतं की मूलभूत अधिकार म्हणजे सर्व अधिकार.
- हे सहा अधिकार संविधानाच्या भाग ३ मध्ये आहेत — अनुच्छेद १२ ते ३५ पर्यंत.
- बेगारी, बालमजुरी, मानवी विक्री — हे सर्व बेकायदेशीर.
- हा अधिकार इतर सर्वांचा रक्षक आहे.
- 'ससशसस' — समानता, स्वातंत्र्य, शोषण, धर्म, सांस्कृतिक, संवैधानिक.
महत्त्वाचे शब्द
- Exam trap
- 6 अधिकार, सर्व नाही!
- समानतेचा अधिकार
- सर्व समान
- स्वातंत्र्य
- पण मर्यादांसह
- शोषणाविरुद्ध
- बेगारी बंद
- धर्मस्वातंत्र्य
- पाळा, पण जबरदस्ती नाही
- सांस्कृतिक अधिकार
- भाषा जपा
- अनुच्छेद ३२
- अधिकारांचा रक्षक
- Mnemonic
- ससशसस
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
भारतीय राज्यघटनेतील मूलभूत अधिकार animation मधून समजावून सांग."?
तुमच्या हातात एक कागद आहे — त्यावर लिहिलंय की सरकार तुम्हाला काहीही करू शकत नाही. तो कागद म्हणजेच भारतीय राज्यघटनेतील मूलभूत अधिकार. हा कागद फक्त कागद नाही — हा तुमचा संवैधानिक ढाल आहे. सरकारला तो मोडता येत नाही. पण आधी एक गोष्ट स्पष्ट करू.
थोडक्यात उजळणी: अनेकांना वाटतं की मूलभूत अधिकार म्हणजे सर्व अधिकार. हे सहा अधिकार संविधानाच्या भाग ३ मध्ये आहेत — अनुच्छेद १२ ते ३५ पर्यंत. बेगारी, बालमजुरी, मानवी विक्री — हे सर्व बेकायदेशीर.
स्रोत आणि पुढील वाचन
Know.it संपादकीय टीम
Written by the Know.it editorial team from the script of an animated Know.it lesson, checked against the lesson's own facts and the sources listed below. Know.it turns any question into a short visual lesson with voice and animation.
Reviewed: 20 अगस्त 2026 · Editorial standards · AI transparency
संबंधित लेसन आणि गाइड
- General · मराठीHow to add a transition between clips in Premiere Pro?
- General · HinglishRoad map to become ai enginer who can give me skills to build llm and understnad llm
- General · EnglishSolve x^2 - 5x + 6 = 0 step by step
- General · EnglishWhy is the sky blue?
- General · हिंदीDiffrence between indiana dn brtish people accoridng tot mindset
- General · हिंदीHow do plants make food?