भारतीय राज्यघटनेतील मूलभूत अधिकार animation मधून समजावून सांग."

तुमच्या हातात एक कागद आहे — त्यावर लिहिलंय की सरकार तुम्हाला काहीही करू शकत नाही. [short pause] तो कागद म्हणजेच भारतीय राज्यघटनेतील मूलभूत अधिकार.

हा कागद फक्त कागद नाही — हा तुमचा संवैधानिक ढाल आहे. सरकारला तो मोडता येत नाही.

पण आधी एक गोष्ट स्पष्ट करू. [long pause] अनेकांना वाटतं की मूलभूत अधिकार म्हणजे सर्व अधिकार. पण तसं नाही — हे फक्त सहा विशिष्ट अधिकार आहेत.

हे सहा अधिकार संविधानाच्या भाग ३ मध्ये आहेत — अनुच्छेद १२ ते ३५ पर्यंत.

पहिला — समानतेचा अधिकार. कायद्यासमोर सर्व समान. जात, धर्म, लिंग यावरून भेदभाव नाही.

दुसरा — स्वातंत्र्याचा अधिकार. बोलण्याचे, फिरण्याचे, व्यवसायाचे स्वातंत्र्य. पण हे निरपेक्ष नाही — वाजवी मर्यादा आहेत.

तिसरा — शोषणाविरुद्ध अधिकार. बेगारी, बालमजुरी, मानवी विक्री — हे सर्व बेकायदेशीर.

चौथा — धर्मस्वातंत्र्याचा अधिकार. कोणताही धर्म पाळण्याचे, प्रचार करण्याचे स्वातंत्र्य. पण धर्मांतराचा दबाव नाही.

पाचवा — सांस्कृतिक व शैक्षणिक अधिकार. अल्पसंख्याकांना आपली भाषा, संस्कृती जपण्याचा अधिकार.

आणि सहावा — सर्वात महत्त्वाचा. [long pause] संवैधानिक उपायांचा अधिकार. हा अधिकार इतर सर्वांचा रक्षक आहे.

तुमचा अधिकार मोडला गेला तर? [pause] थेट सर्वोच्च न्यायालयात जा. डॉ. आंबेडकरांनी याला 'संविधानाचे हृदय' म्हटले.

पण एक महत्त्वाची मर्यादा. [pause] हे अधिकार निरपेक्ष नाहीत. युद्धकाळात किंवा आणीबाणीत काही अधिकार निलंबित होऊ शकतात.

लक्षात ठेवण्यासाठी एक सोपी युक्ती. [pause] 'ससशसस' — समानता, स्वातंत्र्य, शोषण, धर्म, सांस्कृतिक, संवैधानिक.

आता परीक्षेसाठी झटपट आठवण. [short pause] सहा अधिकार, भाग ३, अनुच्छेद १२-३५, अनुच्छेद ३२ हे हृदय, आणि आणीबाणीत निलंबन.

हेच तुमचे संवैधानिक ढाल — सहा अधिकार जे तुम्हाला सुरक्षित ठेवतात.